Ísland og HM — Af hverju erum við ekki þar 2026 og hvað gerist næst?

Sumarið 2016 stóð ég á Laugavegi og horfði á þúsundir manna fagna 2-1 sigri á Englandi á Evrópumeistaramótinu. Víkingaklappið hljómaði yfir Reykjavík og við trúðum öll að þetta væri aðeins byrjunin. Tveimur árum síðar vorum við á heimsmeistaramóti í Rússlandi — fyrsta HM Íslands. Og nú, árið 2026, sitjum við heima. Hvernig fórum við frá toppi íslensku knattspyrnusögunnar til þess að horfa á HM í sjónvarpinu aftur? Og hvað þýðir þetta fyrir okkur sem veðjendur og áhorfendur?

Undankeppnin — hvað fór úrskeiðis?

Ég ætla ekki að fegra niðurstöðuna. Ísland endaði í þriðja sæti í undankeppnishópi D á eftir Frakklandi og Úkraínu með 7 stig — vann tvo leiki, jafnaði einn og tapaði þremur. Þetta var ekki nógu gott og ástæðurnar eru fleiri en ein.

Fyrsta og augljósasta ástæðan: kynslóðaskipti. Liðið sem náði undraverkum á Euro 2016 og HM 2018 var byggt á reyndum leikmönnum sem höfðu spilað saman í áratugi — Aron Gunnarsson, Birkir Bjarnason, Gylfi Sigurðsson, Ragnar Sigurðsson. Flestir þessara leikmanna eru hættir á landsliðsstigi eða hafa lokið ferli sínum. Nýja kynslóðin hefur hæfileika en vantar reynslu og — mikilvægara — hún vantar þá einstöku samheldni sem gamli hópurinn átti. Samheldni sem tók áratugi að byggja upp og er ekki hægt að endurskapa á tveimur undankeppnilotum.

Önnur ástæðan er samkeppnin. Undankeppnishópur D var erfiður — Frakkland er eitt besta lið heims og Úkraína, þrátt fyrir krefjandi aðstæður utan vallar, sýndi ótrúlegan vilja. Ísland þurfti annaðhvort annað sæti eða leið í gegnum plej-off, og hvorugt náðist. Staðreyndin er sú að í evrópsku undankeppninni keppa 55 lið um 16 bein sæti og nokkur plej-off sæti — og Ísland, með 380.000 íbúa, þarf alltaf smá heppni til viðbótar við hæfileika til að komast á stórmót.

Þriðja ástæðan sem ég nefni síður en lítið: þjálfaramálin. Eftir brottför Heims Hallgrímssonar og Larss Lagerbäcks — dúósins sem stýrði undraverkinu — hefur Ísland átt erfitt með að finna stöðugleika á þjálfarabekk. Samfellan rofnaði og með henni leikstíllinn sem gerði Ísland hættulegt: skipulögð vörn, sterk kyrrstöðuspil, og aldrei gefa upp viðhorf sem gerði okkur illmögulega að sigra. Nýjir þjálfarar komu með nýjar hugmyndir en engin þeirra náði sömu niðurstöðum og Lagerbäck-Hallgrímsson samstarfið sem þekkti hvern einasta leikmann og hvern einasta andstæðing.

En við skulum vera heiðarleg: jafnvel á besta tímabilinu var Ísland á HM einu sinni og á EM einu sinni. Þetta voru undur, ekki viðmið. Lítil þjóð sem nær á stórmót er afrek — lítil þjóð sem nær á tvö stórmót í röð er nánast ómögulegt til lengri tíma. Undankeppni HM 2026 var ekki bilun — hún var endurkominn í raunveruleika eftir gullöldina.

Íslensk knattspyrnumenning — sterkari en nokkru sinni fyrr?

Hér er þversögnin sem ég sé í íslenskri knattspyrnu: liðið komst ekki á HM 2026 en knattspyrnumenningin hefur aldrei verið sterkari. Áhuginn á knattspyrnu á Íslandi er á sögulegu hámarki og það er að stórum hluta arfleifð Euro 2016 og HM 2018.

Um 50% Íslendinga telja sig vera knattspyrnuaðdáendur — sem er ótrúlega hátt hlutfall fyrir þjóð sem á íþróttasögu sem beinist meira að hestamennsku og glímu. Knattspyrnuhúsin sem reist voru á fyrsta áratug 21. aldarinnar — innanhússvellir sem gerðu æfingar mögulegar allt árið — framleiða enn hæfileikaríka leikmenn. Íslenski þjálfaraskólinn er viðurkenndur á alþjóðlegum vettvangi og fleiri Íslendingar hafa UEFA Pro þjálfaraskírteini á höfðatölu en nokkur önnur þjóð.

Þessi menning hefur líka áhrif á veðmálaheiminn. Íslenskir áhorfendur fylgjast ekki bara með leikjum — þeir greina þá. Umræðan á samfélagsmiðlum og í kaffihúsum er oft tæknilega ítarleg og íslenskir veðjendur eru meðal þeirra upplýstustu í Evrópu. Vandinn er að flestir veðmálaauðlindir á netinu eru á ensku og stuðlarnir á íslensku síðunum eru takmarkaðir. Þetta er einmitt ástæðan fyrir þessari síðu — að bjóða íslensku greininguna sem vantar í veðmálaheiminn.

Einn þáttur sem margir gleyma: íslensku barnadeildin er ein sú sterkasta í Evrópu miðað við höfðatölu. Ungu leikmenninir sem koma upp um þessar mundir — 15-18 ára krakkar sem hafa vaxið upp á innivöllum — munu vera 22-25 ára á undankeppni HM 2030. Sumir þeirra spila þegar erlendis í unglingadeildum evrópskra stórfélaga, sem sýnir að hæfileikarnir eru til staðar. Ef söguleg mynstur halda mun Ísland vera samkeppnishæft aftur á næsta áratug. Gullöldin var ekki tilviljun og grunnurinn sem hún var byggð á er enn til staðar.

Noregur sem skandinavísk von — af hverju styðjum við þá?

Þegar Ísland komst ekki á HM 2026 spurði vinur minn: „Hvern á maður að styðja þá?“ Svarið var augljóst fyrir flesta Íslendinga: Noreg. Og ástæðurnar eru dýpri en bara landfræðileg nálægð.

Skandinavísk samkennd er raunverulegur menningarlegur þáttur sem hefur djúpar rætur. Íslendingar og Norðmenn deila sögu, tungumáli og menningarlegum gildum. Þegar norsk lið vinnur á alþjóðlegum vettvangi finnst okkur það vera sigur fyrir „okkar“ svæði. Þetta er ekki ólíkt því hvernig Skotarnir styðja Írland á stórmótum eða hvernig Belgíu og Holland styðja hvort annað — þegar eigin lið er ekki til staðar leitar maður að næsta ættingja.

Svo er Haaland. Erling Braut Haaland er ekki bara norskur leikmaður — hann er skandinavískt fyrirbæri sem hefur náð athygli heimsins. Íslenski miðillinn hefur fjallað um Haaland eins og hann væri hálfgerður Íslendingur og þegar hann skorar fyrir Noreg á HM 2026 munu íslenskir áhorfendur fagna eins og um eigin lið sé að ræða. Þetta er ekki aðeins tilfinningalegt — það hefur líka áhrif á veðmálahegðun. Íslenskir veðjendur munu veðja meira á Noreg en stuðlar réttlæta, drifinir af tilfinningalegri tengingu frekar en greiningarlegri nálgun.

Sem veðmálagreinandi verð ég að vera heiðarlegur: Noregur er ekki meðal uppháefðu liðanna á HM 2026. Riðill I — Frakkland, Senegal, Írak og Noregur — er krefjandi og Frakkland er augljós riðilsigurvegsandi. Noregur þarf annað sæti eða lendi meðal bestu þriðja sætanna til að komast áfram. Þetta er raunhæft en langt frá vísu. Stuðullinn á norsku liðinu til að vinna HM er 30.00 til 40.00 og til að komast úr riðlinum um 1.80 til 2.20 — og ég tel þá stuðla vera sanngjarna, jafnvel aðeins lága á riðilframgang.

Ráðlegging mín til íslenskra veðjenda: styðjið Noreg af hjartanu en veðjið af höfðinu. Ef þú vilt veðja á Noreg, gerðu það á einstökum leikjum þar sem stuðullinn er verðmæti — td. á norskum sigri gegn Írak þar sem stuðullinn gæti verið 1.60 til 1.80, en aðeins ef þú telur raunverulegar líkur vera hærri en 55-62%. Forðastu tilfinningaleg langtímaveðmál á norska liðið til að vinna bikarinn — staðreyndin er sú að 30.00 stuðullinn er réttur og tilfinningarnar breyta því ekki.

Goðsögn og raunveruleiki — „Ísland er of lítið til að keppa“

Þetta er goðsögnin sem ég heyri oftast — bæði frá erlendum aðdáendum og, það sem er verra, frá Íslendingum sjálfum. „Við erum 380.000 — við getum ekki keppt við löndin stóru.“ Og þó gerðum við einmitt það á árunum 2015-2018.

Staðreyndin er sú að Ísland er lítið og mun alltaf vera í óhagstöðu í alþjóðlegri knattspyrnu. Hæfileikahópurinn er takmarkaður — á meðan Frakkland getur valið úr 67 milljónum íbúa hefur Ísland aðeins 380.000. En íslenska knattspyrnumódelið — snemmbær innanhússþjálfun, hátt hlutfall þjálfara, og menning sem leggur áherslu á liðsheild yfir einstaklinga — hefur sýnt að lítil lönd geta keppt á hæsta stigi ef skipulagið er rétt.

Önnur goðsögn sem tengist: „Gullöldin er búin og kemur aldrei aftur.“ Þetta gæti verið satt — eða rangt. Gullöld íslensku knattspyrnunnar var ekki tilviljun. Hún var afleiðing af kerfisbundnu skipulagi sem hófst á tíunda áratug 20. aldar — knattspyrnuhús, þjálfaraskólar og langtímaáætlun. Þetta kerfi er enn til staðar og ef næsta kynslóð leikmanna er jafn hæfileikarík og sú fyrri — sem mannfjöldaframleiðsla íslenskra knattspyrnuhúsa bendir til — þá gætu undrin endurtekið sig.

Fyrir HM 2026 þýðir þetta: Ísland er ekki þar, en íslenskir áhorfendur og veðjendur eru enn í leiknum. Við höfum þekkingu á evrópskri knattspyrnu, aðgang að alþjóðlegum veðmálamörkuðum og greiningarhæfni sem er umfram stærð okkar. Og við höfum Noreg — skandinavíska vonina sem gengur á HM-völlinn í Boston og New Jersey í júní 2026 með Ísland í baklandinu.

Knattspyrnudraumurinn er ekki dauður — hann er bara á bið. Og á meðan við bíðum eftir HM 2030 getum við notað tímann til að njóta HM 2026 sem greiningarsinnaðir áhorfendur og veðjendur sem vita hvar verðmætið leynist.